Over een paar dagen is het zover. Duizenden jongeren in Nederland zitten gespannen naast hun telefoon, wachten op dat ene verlossende telefoontje. Geslaagd of gezakt. Een moment dat voor velen voelt als een grens tussen twee werelden: het einde van hun schooltijd en het begin van een nieuw hoofdstuk vol dromen, plannen en mogelijkheden.
Het is een cruciale periode in het leven van iedere tiener. Een periode waarin hoop en onzekerheid hand in hand gaan. Want hoewel een diploma deuren kan openen, weet niet iedereen welke deur er daarna voor hem of haar openstaat. Sommigen kijken vol vertrouwen naar de toekomst, terwijl anderen zich afvragen of zij ooit dezelfde kansen zullen krijgen als hun leeftijdsgenoten.
En precies daar begint een ongemakkelijke vraag.
Waarom vergelijken we eigenlijk voortdurend? Waarom wordt succes zo vaak gemeten aan de hand van een norm die niet voor iedereen haalbaar of vanzelfsprekend is? Waarom lijken sommige jongeren al vanaf hun geboorte dichter bij de finish te staan dan anderen?
Joris Luyendijk beschreef dit mechanisme treffend in zijn boek De zeven vinkjes. Wie man, wit, hetero, hoogopgeleid, afkomstig van hoogopgeleide ouders en geboren en opgegroeid in Nederland is, draagt volgens hem een verzameling privileges met zich mee die vaak onzichtbaar blijven voor degenen die ervan profiteren. De zeven vinkjes zijn geen garantie op succes, maar wel een stevige voorsprong.
Toch wringt er iets.
Want zodra er een norm ontstaat, ontstaat er automatisch ook een afwijking. Zodra er een ideaalbeeld bestaat, worden anderen onbedoeld gemeten aan wat zij niet zijn. Dan wordt een hoofddoek opvallend. Een buitenlandse achternaam bijzonder. Een migratieachtergrond iets dat benoemd moet worden. Dan klinkt een opmerking als: “Wat spreek jij goed Nederlands”, terwijl Nederlands simpelweg je moedertaal is.
Het zijn kleine momenten die iets groters blootleggen. Ze laten zien dat niet iedereen vanzelfsprekend wordt gezien als iemand die erbij hoort.
Op papier leven we in een land van gelijke kansen. Artikel 1 van onze Grondwet stelt dat iedereen gelijk behandeld moet worden en dat discriminatie verboden is. Maar de dagelijkse werkelijkheid voelt voor veel mensen anders. Sommige jongeren moeten zichzelf vaker bewijzen. Vaker uitleggen wie ze zijn. Vaker laten zien dat ze net zo competent zijn als ieder ander.
Dat begint soms al op school.
Onderzoek laat zien dat verwachtingen invloed hebben op kansen. Niet omdat leraren slechte bedoelingen hebben, maar omdat beeldvorming vaak onbewust werkt. Op de arbeidsmarkt zien we hetzelfde patroon terug wanneer sollicitanten met een niet-westers klinkende naam minder vaak worden uitgenodigd voor een gesprek. Het probleem is niet alleen dat kansen ongelijk verdeeld zijn; het probleem is dat het vertrekpunt dat vaak ook is.
En toch vertellen we jongeren voortdurend dat hard werken voldoende is.
Maar hoe eerlijk is een wedstrijd wanneer niet iedereen vanaf dezelfde startlijn vertrekt?
Voor veel jongeren die niet binnen het plaatje van de zeven vinkjes passen, ontstaat daardoor een gevoel van onzekerheid. Niet omdat ze minder talent hebben, maar omdat ze weten dat ze vaker beoordeeld worden op hun achtergrond, uiterlijk, naam of geloof. Omdat ze ervaren dat zij niet altijd als individu worden gezien, maar soms als vertegenwoordiger van een hele groep.
Dat gevoel van buitensluiting kan diep ingrijpen. Het zorgt ervoor dat jongeren zich afvragen of ze werkelijk ergens bij horen. Of hun verhaal er net zoveel toe doet als dat van anderen.
Maar juist hier ligt een belangrijke waarheid verborgen.
Mensen die opgroeien buiten de norm ontwikkelen vaak kwaliteiten die niet in vinkjes zijn te vangen. Veerkracht. Doorzettingsvermogen. Aanpassingsvermogen. Het vermogen om tussen verschillende werelden te bewegen. Eigenschappen die van onschatbare waarde zijn, maar die zelden worden meegewogen wanneer we over succes praten.
Misschien wordt het tijd dat we onze definitie van succes herzien.
Misschien moeten we stoppen met het vergelijken van jongeren aan de hand van een norm die slechts voor een beperkte groep vanzelfsprekend is. Misschien moeten we ophouden met vragen wie de meeste vinkjes heeft en beginnen met vragen welke talenten, ervaringen en perspectieven iemand meebrengt.
Want uiteindelijk draait kansengelijkheid niet om iedereen hetzelfde te maken. Het draait om het erkennen dat verschillen bestaan zonder daar een hiërarchie aan te verbinden.
Aan alle jongeren die straks dat telefoontje krijgen: jouw waarde wordt niet bepaald door een diploma, een achtergrond, een naam, een geloof of het aantal vinkjes dat je kunt afstrepen.
Jouw verhaal verdient ruimte. Jouw stem verdient gehoord te worden.
En bovenal: claim je plek. Niet omdat iemand je toestemming geeft, maar omdat die plek net zo goed van jou is als van ieder ander.
Amal Ramdani